Wojewódzki Związek Rolników Kółek i Organizacji Rolniczych w Krakowie
  • Krajowy Związek Rolników Kółek i Organizacji Rolniczych
  • Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi
  • Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
  • Agencja Rynku Rolnego
  • Agencja Nieruchomości Rolnych
  • Polska Federacja Turystyki Wiejskiej
  • KRUS
  • mojeKGW.pl

poniedziałek 6 lutego 2012 Historia Kółek Rolniczych

                      150 lat kółek rolniczych

Spośród organizacji rolniczych stanowiących trwały element różnorodności wsi, najdłuższą i najbogatszą tradycję mają kółka rolnicze organizowane na ziemiach polskich od drugiej połowy ubiegłego wieku. Pierwsze kółko rolnicze pod nazwą "Włościańskie Towarzystwo Rolnicze" powstało 1 października 1862 roku w Piasecznie k. Gniewa na Pomorzu Gdańskim. Organizatorem kółka był Juliusz Kraziewicz - działacz oświatowo-gospodarczy, człowiek o wielkiej mądrości i gorący patriota. Cztery lata później 1866 r w ramach kółek rolniczych w Piasecznie i Bobrowie powołane zostały "Towarzystwa Gospodyń", prawzory dzisiejszych kół gospodyń wiejskich. Wkrótce na Pomorzu rozwinęła się cała sieć kółek rolniczych, podejmujących różną działalność w zależności od miejscowych potrzeb i warunków.

Równolegle, jak na Pomorzu, zaczął się rozwijać ruch kółkowy w Wielkopolsce, gdzie pierwsze "Włościańskie Kółko Rolnicze" powstało w 1866 roku w Dolsku k. Śremu. Szczególnie bujny rozkwit życia kółkowego nastąpił po roku 1873, tj. po powstaniu Patronatu Kółek Rolniczych w Centralnym Towarzystwie Gospodarczym w Poznaniu. Nieprzemijające zasługi w jego rozwoju mają tu długoletni patroni: Maksymilian Jackowski i ksiądz Piotr Wawrzyniak. W zaborze austriackim piękną kartą w organizowaniu kółek rolniczych zapisał się ksiądz Stanisław Stojałowski - wydawca pism "Wieniec" i "Pszczółki", które początkowo w 1879 roku działały pod nazwą kół oświaty i pracy. Od powołania Towarzystwa Kółek rolniczych w 1882 roku datuje się silny rozwój organizacyjny i działalności oświatowo-rolniczej oraz gospodarczo-handlowej (Kasy Stewczyka) małopolskich kółek rolniczych.

 

Najpóźniej ruch kółkowy zaczął się rozwijać w zaborze rosyjskim, bo dopiero po 1906 roku. Skupiał się on organizacyjnie w dwóch ośrodkach kierowniczych: Kulturalnym Towarzystwie Rolniczym z Centralnym Wydziałem Kółek Rolniczych oraz Towarzystwie Kółek Rolniczych im. St. Staszica. Mimo tego wywarły one znaczny wpływ na rozwój rolnictwa. Według dostępnych informacji można podać, że na ziemiach polskich w roku 1913-1914 działało około 12 tys. kółek rolniczych, z tego: pod zaborem pruskim ok. 8,0 tys., austriackim - ponad 2,2 tys. i rosyjskim - ponad 1,2 tys.

Historia kółek rolniczych i kół gospodyń wiejskich oraz ich działalności jest integralna częścią doli i niedoli polskiej wsi. Zniesienie pańszczyzny czyniło chłopów wolnymi, a rodzący się kapitalizm zmuszał uwłaszczonych chłopów do szukania możliwości zwiększania dochodów z gospodarstwa poprzez unowocześnienie produkcji. Dokonywano tego m.in. drogą organizowania się w różne związki i stowarzyszenia mające na celu zarówno naukę lepszego gospodarowania, jak i wzajemnego wspierania się w potrzebie. W zależności od miejscowych warunków i potrzeb kółka rolnicze podejmowały różną działalność. Prowadziły działalność oświatowo-rolniczą (rozwój czytelnictwa z bibliotekami kółkowymi, pogadanki, kursy, pokazy i wystawy rolnicze, współdziałanie ze szkołami rolniczymi i społeczno-gospodarczymi), zespołowe zaopatrzenie rolników w środki do produkcji, wspólne użytkowanie sprzętu maszynowego, powoływania wiejskich organizacji, np. kółek rolniczych kobiecych, ochotniczych straży pożarnych, młodzieżowych zespołów artystycznych i sportowych, spółek i spółdzielni mleczarskich, oszczędnościowo-pożyczkowych i handlowych, budowę i prowadzenie domów ludowych. Popularyzowano także doświadczenia i osiągnięcia dobrych rolników poprzez organizowanie pokazów, demonstracji, wycieczek i wystaw rolniczych.

Wszystko to stanowi o historycznym dorobku kółek rolniczych w sferze społecznego i gospodarczego rozwoju wsi, w podnoszeniu poziomu gospodarowania poprzez wiedzę fachową i wprowadzenie nowych technik i technologii uprawy ziemi oraz hodowli i chowu zwierząt, bardziej nowoczesnej i racjonalnej produkcji, a także poprzez ochronę interesów wsi i rolnictwa. Nadzwyczaj ważną spuścizną w dorobku kółkowej organizacji jest sprawa ochrony polskości przed zaborcami - utrzymanie w polskich rękach mienia, mowy ojczystej i wiary przodków.

Kółka Rolnicze w II Rzeczypospolitej

Po pierwszej wojnie światowej i utworzeniu niepodległego państwa polskiego kółka rolnicze zachowały ramy organizacyjne ukształtowane w okresie zaborów. Było to następstwem faktu, że po odzyskaniu niepodległości nie doszło do unifikacji ruchu kółkowego, tj. do powstania jednolitej ogólnokrajowej organizacji. Zrzeszając stosunkowo niewielki odsetek ludności rolniczej, nie mogły one odegrać znaczącej roli w życiu społeczno-gospodarczym kraju. Potwierdzają to dane statystyczne, z których wynika, że na przykład w 1938 r. istniało tylko 10 881 kółek rolniczych, zrzeszających 303,2 tys. członków (a więc zaledwie 9% ogółu rolników), a także 4221 kół gospodyń wiejskich, zrzeszających około 100 tys. kobiet. Skupiając swoje zainteresowanie głównie na pracy oświatowej, ówczesne kółka rolnicze nie rozwinęły szerszej działalności gospodarczej. Mimo to niezaprzeczalne są ich osiągnięcia takie, jak: organizowanie wzorowych gospodarstw, budowa domów ludowych, świetlic, mleczarni i innych obiektów dla ogółu mieszkańców wsi.

Kółka Rolnicze po II Wojnie Światowej

Po roku 1945 nieliczne kółka rolnicze podjęły działalność według tradycyjnych wzorów. Jednakże ówczesne władze, nie mając zaufania do ruchu kółkowego, wstrzymały reaktywowanie kółek rolniczych (KR) i kół gospodyń wiejskich (KGW) oraz ich towarzystw (związków), doprowadzając w dniach 30-31 grudnia 1944 r. w Lublinie do utworzenia chłopskiej organizacji społeczno-zawodowej zrzeszającej ludność wiejską, a mianowicie Związku Samopomocy Chłopskiej (ZSCh).

ZSCh działał w latach 1944-1956 poprzez swe wojewódzkie, powiatowe i gminne oddziały oraz koła gromadzkie ZSCh i koła gospodyń ZSCh.

Dopiero w czasie dokonujących się przemian w życiu społeczno-gospodarczym kraju w kraju nastąpiło reaktywowanie kółek rolniczych oraz ich żywiołowy rozwój organizacyjny i programowy. Przechodziły one okres znacznego zróżnicowania swojej działalności, zarówno pod względem formy organizacyjnej, jak też spełnianych funkcji i realizowanych zadań.

W pierwszym okresie, tj. w latach 1956-1959, do chwili utworzenia Funduszu Rozwoju Rolnictwa, do głównych zadań odrodzonych kółek rolniczych należało:

  • reprezentowanie i bronienie interesów zawodowych zrzeszonych rolników,
  • prowadzenie działalności mającej na celu podniesienie gospodarki, oświaty rolniczej i kultury wsi,
  • organizowanie i prowadzenie poradnictwa rolniczego,
  • wpływanie na rozdział środków inwestycyjnych i produkcyjnych,
  • rozwijanie różnych form oświaty rolniczej, w tym przysposobienia rolniczego dla młodzieży,
  • organizowanie i prowadzenie działalności w ramach kółek rolniczych, kół gospodyń wiejskich i autonomicznych zrzeszeń branżowych producentów rolnych.

 

Okres ten charakteryzował się silnym, spontanicznym rozwojem organizacyjnym kółek rolniczych. Działalność kółek rolniczych była samorządna i opierała się głównie na własnych środkach wsi, była wzorowana na tradycjach międzywojennych.

Drugi okres obejmuje lata 1959-1965. Dał mu początek I Krajowy Zjazd Kółek Rolniczych w 1959 roku i powołanie Centralnego Związku Kółek Rolniczych oraz utworzenie Funduszu Rozwoju Rolnictwa. Kółka rolnicze uzyskały podstawy ekonomiczne do prowadzenia działalności gospodarczej. Fundusz Rozwoju Rolnictwa stał się źródłem zakupu ciągników i maszyn rolniczych, a mechanizacja rolnictwa zdominowała pozostałe funkcje kółek rolniczych.

Trzeci okres przypada na lata 1966-1973. Charakteryzuje się on koncentracją ciągników i maszyn rolniczych, a w ślad za tym i działalności mechanizacyjnej w międzykółkowych bazach maszynowych organizowanych przy kółkach rolniczych i filiach POM.

Ośrodki, a dla rozwoju produkcji materiałów budowlanych powołano spółdzielnie usługowo-wytwórcze. Tworzenie baz maszynowych spotkało się ze znacznym oporem rolników, bowiem w ten sposób kończył się okres samodzielnej działalności gospodarczej kółek rolniczych. Pod koniec tego okresu zrodziła się idea grupowego użytkowania przez rolników ciągników i maszyn rolniczych.

Okres czwarty to lata 1974-1980. Kółka rolnicze zostały przekształcone z organizacji społeczno-samorządowej w organizację społeczno-gospodarczą. Po utworzeniu gmin w miejsce gromad - zaczęto tworzyć spółdzielnie kółek rolniczych, na które nałożono obowiązek organizowania usług produkcyjnych dla rolnictwa indywidualnego, bezpośredniego zagospodarowania w zespołowych gospodarstwach rolnych ziemi wypadającej z gospodarstw indywidualnych oraz doskonalenia pracy społeczno-organizatorskiej na rzecz wsi i rolnictwa. W okresie tym praktycznie zanikła podstawowa funkcja kółek rolniczych, tj. reprezentowanie i obrona interesów zawodowych rolników indywidualnych oraz działalność usługowo-gospodarcza prowadzona samodzielnie przez kółka rolnicze.

Okres piąty rozpoczął się w 1980 r. Po zmianach w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym kraju, kółka rolnicze odzyskały swoją tożsamość. Na VII Krajowym Zjeździe Delegatów Kółek Rolniczych, w marcu 1981 r., przyjęły formułę związku zawodowego rolników indywidualnych. Po okresie zawieszenia działalności w stanie wojennym, kółka rolnicze rozpoczęły funkcjonowanie od 8.X.1982 r. jako społeczno-zawodowa organizacja indywidualnych rolników. Ten etap działalności zamknął IX Krajowy Zjazd Delegatów Kółek Rolniczych, który odbył się 10-12.IV.1989 r.

Juliusz Kraziewicz - Ojciec założyciel

1 października 1862 roku w Piasecznie k. Gniewa (Pomorze Gdańskie) powstało pierwsze kółko rolnicze. Założycielem „Włościańskiego Towarzystwa Rolniczego” był Juliusz Kraziewicz. Juliusz Kraziewicz urodził się 20 maja 1829 roku w Lidzbarku (Welskim) w rodzinie mieszczańsko-chłopskiej. Ukończył gimnazjum w Chełmie nad Wisła oraz szkołę rolniczą w Elblągu. W 1957 roku osiedlił się wraz z rodziną w Tymawie na Ziemi Gniewskiej, obejmując w dzierżawę tamtejsze parafialne gospodarstwo rolne. Tam zetknął się bezpośrednio z polskimi działaczami odrodzenia narodowego: Walentym Stefańskim, księdzem Franciszkiem Szeferem i księdzem Teodorem Franckim, Janem Bona nauczycielem z Gniewa.

Kółko Rolnicze w Piasecznie już w pierwszych latach prezesury Juliusza Kraziewicza rozwinęło ożywioną działalność: prowadzono comiesięczne zebrania połączone z omawianiem problematyki rolniczej i społeczno-ekonomicznej, prowadzono biblioteczkę kółkową, wdrażano postęp rolniczy – wprowadzenie systemu płodozmianów w miejsce trójpolówki, orek jesiennych, uprawy koniczyny i roślin okopowych, rozwój sadownictwa i pszczelarstwa. Organizowano sąsiedzkie przeglądy gospodarstw rolnych, wystawy rolnicze, zespołowo, w cenach hurtowych, zaopatrywano członków kółka rolniczego w środki produkcji rolnej. W 1866 roku zorganizowano szkółkę rolniczą dla chłopów wiejskich oraz „Towarzystwo Gospodyń” (pierwowzór Kół Gospodyń Wiejskich) wraz ze szkółką dla dziewcząt wiejskich.

Juliusz Kraziewicz był współzałożycielem dalszych kółek rolniczych: w Pieniążkowie, Pelpinie, Bobowie, Skwarczu. Był również współzałożycielem spółdzielczej Spółki Pożyczkowej, Giełdy Zbożowej, Młyna Parowego i Cukrowni w Gniewie, gazety „Piast” organu towarzystw i stowarzyszeń rolniczych. Zmarł 4 kwietnia 1895 roku w Murzynowie Leśnym, pow. Środa Wielkopolska.

Miejsca pamięci Juliusza Kraziewicza:

  • Krzyż nagrobny przy kościele w Nietrzanowie,
  • pomnik w Lidzbarku Welskim,
  • tablica pamiątkowa w Gdańsku, przy ul. Długi Targ,
  • wybudowany z funduszy kółek rolniczych Dom Kultury – Ośrodek Tradycji Kółek Rolniczych im. Juliusza Kraziewicza w Piasecznie.

(na podstawie „Słownika biograficznego działaczy Kółek Rolniczych”, Warszawa, 1992 r.).

Wersja do druku

Wojewódzki Związek Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych w Krakowie. Wszelkie prawa zastrzeżone.
31-011 Kraków, Plac Szczepański 8 Tel.: 12-422-51-37, 12-421-20-33
Fax.: 12-422-02-85, E-mail: kolkarolnicze.krakow@interia.eu

Wykonanie: DataDiscovery